W działalności wielu przedsiębiorców kluczowe znaczenie mają informacje, które nie powinny być dostępne dla konkurencji. Mogą dotyczyć sposobu organizacji pracy, stosowanych technologii, strategii sprzedaży, warunków współpracy z kontrahentami czy właśnie bazy klientów. Nie każda informacja związana z działalnością firmy będzie jednak automatycznie stanowiła tajemnicę przedsiębiorstwa.
Tajemnica przedsiębiorstwa podlega ochronie przede wszystkim na podstawie art. 11 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (dalej jako: u.z.n.k.). Zgodnie z art. 11 ust. 2 u.z.n.k. przez tajemnicę przedsiębiorstwa rozumie się informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które jako całość albo w szczególnym zestawieniu i zbiorze ich elementów nie są powszechnie znane osobom zwykle zajmującym się tym rodzajem informacji albo nie są łatwo dostępne dla takich osób, o ile uprawniony do korzystania z informacji lub rozporządzania nimi podjął, przy zachowaniu należytej staranności, działania w celu utrzymania ich w poufności.
Po pierwsze, informacja musi posiadać wartość gospodarczą. Wartość ta musi mieć charakter obiektywny. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 kwietnia 2016 roku (sygn. akt: II GSK 2806/14) wskazał, że chodzi o takie informacje, których wykorzystanie przez innego przedsiębiorcę zwiększy jego zyski lub pozwoli zaoszczędzić wydatki.
Po drugie, informacja ta musi być poufna. Nie chodzi jednak o poufność absolutną. Istotne jest natomiast, aby dostęp do informacji był ograniczony i kontrolowany przez przedsiębiorcę, a sama informacja nie była rozpowszechniana poza grono osób uprawnionych.
Po trzecie, należy podjąć realne działania w celu zachowania informacji w poufności. Samo przekonanie przedsiębiorcy, że dana informacja jest ważna, nie wystarczy. Konieczne jest wykazanie, że informacja była rzeczywiście chroniona, na przykład poprzez ograniczenie dostępu, stosowanie haseł, wprowadzenie wewnętrznych procedur, oznaczanie dokumentów jako poufnych oraz zawieranie umów o zachowanie poufności.
Można wyobrazić sobie sytuację, w której po zakończeniu współpracy z danym pracownikiem konkurencja niespodziewanie otrzymuje dostęp do bazy klientów, którą przedsiębiorca budował przez lata. Sam fakt, że podstawowe dane klienta można znaleźć w Internecie, nie przesądza jeszcze o tym, że cała baza klientów nie może mieć poufnego charakteru. Ochronie może podlegać bowiem nie tylko pojedyncza informacja, ale także szczególne zestawienie danych, sposób ich uporządkowania oraz powiązanie z informacjami wypracowanymi przez przedsiębiorcę w toku współpracy z klientami.
Analizując, czy dana baza klientów może stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa, należy ustalić, czy spełnia ona omówione wcześniej przesłanki. Baza ta powinna mieć charakter poufny, posiadać wartość gospodarczą oraz być objęta realnymi działaniami zmierzającymi do zachowania jej w poufności.
Jeżeli baza obejmuje wyłącznie nazwy klientów, z którymi przedsiębiorca współpracuje, a tożsame informacje są dostępne na jego stronie internetowej, w mediach społecznościowych lub w materiałach reklamowych, trudno mówić o tajemnicy przedsiębiorstwa. W takim przypadku informacje nie mają poufnego charakteru, ponieważ są powszechnie dostępne dla osób zainteresowanych działalnością przedsiębiorcy.
Inaczej należy ocenić sytuację, w której przedsiębiorca stworzył kompleksową bazę klientów, obejmującą nie tylko ich dane identyfikacyjne i kontaktowe, ale również informacje o świadczonych usługach, złożonych ofertach, historii współpracy, warunkach handlowych, osobach decyzyjnych, preferencjach klientów czy planowanych zamówieniach. Taki zbiór może mieć realną wartość gospodarczą. Pozwala bowiem lepiej organizować sprzedaż, utrzymywać relacje z klientami oraz przygotowywać ofertę dopasowaną do ich potrzeb. Z perspektywy konkurencji dostęp do takiej bazy może oznaczać możliwość szybszego dotarcia do klientów i zaoferowania im własnych produktów lub usług, bez konieczności samodzielnego budowania podobnego zasobu informacji. Podobne stanowisko wyraził Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 24 czerwca 2021 roku (sygn. akt: III APa 17/20).
Niemniej spełnienie powyższych przesłanek nie wystarczy, jeżeli przedsiębiorca nie zadba o rzeczywistą ochronę bazy klientów. Podstawowym krokiem powinno być poinformowanie pracowników i współpracowników, że informacje zawarte w bazie mają charakter poufny i nie mogą być wykorzystywane poza zakresem wykonywanych obowiązków. Dla ochrony interesów przedsiębiorcy istotne może być również wprowadzenie odpowiednich zabezpieczeń organizacyjnych i technicznych, takich jak stosowanie haseł, nadawanie indywidualnych uprawnień, prowadzenie rejestru dostępu, oznaczanie dokumentów jako poufnych czy uregulowanie zasad korzystania z bazy w umowach z pracownikami i współpracownikami.
Na odrębną uwagę zasługuje sytuacja pracowników, którzy w ramach wykonywanych obowiązków uzyskują dostęp do informacji istotnych dla działalności pracodawcy. Niezależnie od przepisów dotyczących tajemnicy przedsiębiorstwa pracownik ma bowiem ustawowy obowiązek lojalności wobec pracodawcy. Zgodnie z art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy pracownik powinien w szczególności dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachowywać w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 kwietnia 2019 roku (sygn. akt: II PK 334/17), analizując sprawę dotyczącą przekazania przez pracownicę bazy klientów na prywatny adres e-mail, wskazał, że nawet jeżeli dana baza, ze względu na brak poufnego charakteru, nie może zostać zakwalifikowana jako tajemnica przedsiębiorstwa, nie oznacza to jeszcze, że jest pozbawiona znaczenia dla pracodawcy. Może ona nadal przedstawiać dla niego istotną wartość, a jej udostępnienie osobom lub podmiotom, które mogłyby wykorzystać ją ze szkodą dla pracodawcy, na przykład w celu przejęcia klientów, może prowadzić do realnego zagrożenia jego interesów.
Jednocześnie samo przesłanie takich informacji na prywatny adres e-mail pracownika nie przesądza automatycznie o naruszeniu podstawowych obowiązków pracowniczych. Decydujące znaczenie ma ocena okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności tego, w jakim celu doszło do przekazania informacji, czy pracownik zamierzał wykorzystać je poza zakresem obowiązków służbowych oraz czy takie działanie mogło narazić pracodawcę na szkodę.
Jeżeli jednak w danych okolicznościach działanie pracownika zostanie uznane za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, może stanowić podstawę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Zgodnie z art. 11 ust. 1 u.z.n.k. czynem nieuczciwej konkurencji jest ujawnienie, wykorzystanie lub pozyskanie cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa.
Naruszeniem może być już samo bezprawne pozyskanie takich informacji. Chodzi w szczególności o sytuacje, w których dana osoba, bez zgody uprawnionego do korzystania z informacji lub rozporządzania nimi, uzyskuje nieuprawniony dostęp do informacji, przywłaszcza je albo kopiuje dokumenty, przedmioty, materiały, substancje lub pliki elektroniczne obejmujące te informacje albo umożliwiające wnioskowanie o ich treści. Przykładem może być skopiowanie wewnętrznych dokumentów przedsiębiorcy, pobranie plików z systemu informatycznego albo uzyskanie dostępu do informacji mimo braku odpowiednich uprawnień.
Czynem nieuczciwej konkurencji może być również wykorzystanie lub ujawnienie informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Będzie tak w szczególności wtedy, gdy następuje to bez zgody uprawnionego i narusza obowiązek ograniczenia wykorzystywania lub ujawniania informacji, wynikający z ustawy, czynności prawnej albo innego aktu. Naruszenie może wystąpić także wtedy, gdy informacji używa lub ujawnia je osoba, która wcześniej pozyskała je, dokonując czynu nieuczciwej konkurencji. Przykładem może być przekazanie informacji konkurencji, posłużenie się poufną dokumentacją we własnej działalności albo ujawnienie jej osobom trzecim.
Odpowiedzialność może powstać także wtedy, gdy dana osoba nie pozyskała informacji bezpośrednio od przedsiębiorcy, ale w chwili ich ujawnienia, wykorzystania lub pozyskania wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła wiedzieć, że informacje zostały pozyskane bezpośrednio lub pośrednio od osoby, która wykorzystała je lub ujawniła bezprawnie.
Nie każde pozyskanie informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa będzie jednak czynem nieuczciwej konkurencji. Naruszenia nie stanowi między innymi sytuacja, w której dana osoba uzyskała informacje samodzielnie, na przykład w wyniku niezależnego odkrycia lub wytworzenia, a także poprzez obserwację, badanie, rozłożenie na części lub testowanie przedmiotu dostępnego publicznie albo posiadanego zgodnie z prawem, o ile jej uprawnienie do pozyskania informacji nie było ograniczone w chwili ich pozyskania. Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa nie blokuje więc samodzielnego zdobywania wiedzy i opracowywania własnych rozwiązań, ale chroni przed bezprawnym przejęciem cudzych informacji poufnych.
Ujawnienie, wykorzystanie lub pozyskanie informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa nie będzie również czynem nieuczciwej konkurencji, jeżeli nastąpiło w celu ochrony uzasadnionego interesu chronionego prawem, w ramach korzystania ze swobody wypowiedzi albo w celu ujawnienia nieprawidłowości, uchybienia lub działania z naruszeniem prawa dla ochrony interesu publicznego. Dotyczy to także ujawnienia informacji przedstawicielom pracowników w związku z pełnieniem przez nich funkcji na podstawie przepisów prawa, jeżeli było to niezbędne dla prawidłowego wykonywania tych funkcji.
W razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony, może skorzystać z roszczeń przewidzianych w art. 18 u.z.n.k.
Przedsiębiorca może żądać:
|
W przypadku czynu nieuczciwej konkurencji polegającego na naruszeniu tajemnicy przedsiębiorstwa ustawa przewiduje również dodatkowe rozwiązania.
Po pierwsze, sąd może, na wniosek uprawnionego, zobowiązać pozwanego do podania do publicznej wiadomości informacji o wyroku albo treści wyroku, w oznaczony sposób i w oznaczonym zakresie. Jest to możliwe, jeżeli uzasadniają to okoliczności dokonania czynu, w szczególności sposób naruszenia, wartość informacji, których dotyczył czyn, skutek naruszenia oraz prawdopodobieństwo dokonania czynu nieuczciwej konkurencji w przyszłości. Jeżeli pozwanym jest osoba fizyczna, sąd powinien dodatkowo uwzględnić, czy publikacji nie sprzeciwia się jej uzasadniony interes, w szczególności wzgląd na ochronę dóbr osobistych.
Po drugie, w określonych przypadkach sąd może, na wniosek pozwanego, zamiast uwzględnienia żądania zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia ich skutków albo orzeczenia dotyczącego przedmiotów bezpośrednio związanych z popełnieniem czynu, zobowiązać pozwanego do zapłaty na rzecz powoda stosownego wynagrodzenia. Wynagrodzenie to nie może być wyższe niż wynagrodzenie, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne z tytułu udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z informacji, przez czas nie dłuższy niż do ustania stanu tajemnicy. Takie rozwiązanie może zostać zastosowane tylko wtedy, gdy pozwany w chwili wykorzystywania lub ujawniania informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa nie wiedział i przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć, że informacje pozyskano od osoby, która wykorzystała je lub ujawniła bezprawnie, uwzględnienie żądania zaniechania spowodowałoby dla pozwanego niewspółmierne szkody, a zobowiązanie do zapłaty wynagrodzenia nie narusza uzasadnionego interesu powoda.
Po trzecie, przedsiębiorca może, zamiast odszkodowania dochodzonego na zasadach ogólnych, żądać naprawienia szkody przez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej wynagrodzeniu, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne z tytułu udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa.
Jak więc widać, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa może mieć dotkliwe konsekwencje, w tym w określonych przypadkach również finansowe.
Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa może wiązać się również z odpowiedzialnością karną. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.z.n.k. karze podlega osoba, która wbrew ciążącemu na niej obowiązkowi ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważną szkodę przedsiębiorcy. Odpowiedzialność karna może powstać również wtedy, gdy dana osoba ujawnia albo wykorzystuje informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, z którą zapoznała się w toku postępowania sądowego dotyczącego roszczeń z tytułu naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa. Dotyczy to sytuacji, w której dana osoba zapoznała się z informacją, biorąc udział w rozprawie lub w innych czynnościach postępowania albo uzyskując dostęp do akt takiego postępowania, jeżeli w sprawie została wyłączona jawność rozprawy.
Ustawa przewiduje także odpowiedzialność osoby, która uzyskała informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa bezprawnie, a następnie ujawniła ją innej osobie lub wykorzystała we własnej działalności gospodarczej.
Za wskazane czyny grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do lat 2.
W określonych przypadkach znaczenie może mieć również art. 266 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten penalizuje ujawnienie lub wykorzystanie informacji, z którą sprawca zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą albo działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, jeżeli działa wbrew przepisom ustawy albo przyjętemu na siebie zobowiązaniu. Ocena odpowiedzialności zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w tym od źródła obowiązku poufności oraz sposobu ujawnienia lub wykorzystania informacji. Ściganie przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Skuteczna ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa wymaga wcześniejszego uporządkowania zasad dostępu do informacji poufnych. Dotyczy to w szczególności takich obszarów jak baza klientów, know-how, warunki handlowe, strategie sprzedażowe, dokumentacja wewnętrzna czy informacje organizacyjne przedsiębiorstwa.
W praktyce istotne znaczenie mają odpowiednio przygotowane umowy NDA, klauzule poufności oraz procedury określające, kto i na jakich zasadach może korzystać z informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa.
Kancelaria Achtelik Siwka i Wspólnicy Adwokaci i Radcy Prawni doradza przedsiębiorcom w zakresie ochrony informacji poufnych i pomaga wdrażać rozwiązania dostosowane do charakteru prowadzonej działalności. W razie wątpliwości dotyczących ochrony know-how, bazy klientów lub innych informacji objętych tajemnicą przedsiębiorstwa zachęcamy do kontaktu z Kancelarią.
Chcesz wiedzieć więcej o naszym zespole?
Skontaktuj się z nami już dziś.
